نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محدثه کشاورز
• سولماز نورآبادی

گروه علوم تربیتی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

چکیده

پیشینه و اهداف: در دنیای امروز که فناوری با شتابی روزافزون در حال پیشرفت و دگرگونی است؛ تربیت نیروی انسانی ماهر، خلاق و آشنا با فناوری بیش از هر زمان دیگری ضرورت یافته است. جامعه‌ای که بتواند نسل آینده خود را به مهارت‌های فناورانه مجهز کند، در مسیر توسعه پایدار، نوآوری و رقابت علمی و اقتصادی گام‌های استوار‌تری برخواهد داشت. از این‌رو، نظام‌های آموزشی رسالت خطیری بر عهده دارند تا با طراحی برنامه‌های درسی هدفمند و به‌کارگیری ابزارهای آموزشی مناسب، زمینه پرورش دانش‌آموزانی توانمند را فراهم آورند. دانش‌آموزانی که نه تنها با مفاهیم و ابزارهای فناورانه آشنا هستند؛ بلکه قابلیت استفاده خلاقانه از آن‌ها در حل مسائل زندگی فردی و اجتماعی را نیز دارا باشند. در این میان، کتاب‌های درسی به‌ویژه کتاب‌های کار و فناوری در دوره اول متوسطه به‌‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع آموزشی، نقش اساسی در تحقق اهداف تربیتی ایفا می‌کنند. از این منظر، بررسی و تحلیل محتوای این کتاب‌ها براساس مؤلفه‌های تربیت فناورانه، می‌تواند تصویری روشن از میزان موفقیت آن‌ها در پاسخگویی به نیازهای آموزشی امروز ارائه دهد.
روش‌ها‌: این پژوهش از نوع کاربردی و از نظر ماهیت، کمّی؛ و از نظر روش انجام، با تکنیک تحلیل محتوا و براساس آنتروپی شانون می­باشد. جامعه پژوهش، کتاب­های کار و فناوری دوره اول متوسطه چاپ سال‌تحصیلی ۱۴۰4-1403 بوده است. نمونه و نمونه­گیری در پژوهش حاضر مطرح نبوده و همة‌ کتاب­های کار و فناوری پایه­های هفتم، هشتم و نهم مورد تحلیل قرار گرفت. ابزار گردآوری در این پژوهش، سیاهه تحلیل محتوا براساس مؤلفه­های تربیت فناورانه بود که شامل چهار مؤلفه اصلی: آموزش فناوری، سواد فناورانه، تفکر فناورانه و شایستگی‌های فناورانه بود. روش تعیین روایی سیاهه تحلیل محتوا، براساس روایی صوری و محتوایی احصاء شده در پژوهش مهربان [14] بود. برای تعیین پایایی ابزار به روش همزمان، دو دبیر کار و فناوری دوره اول متوسطه، تحلیل یک درس مشخص شده از کتب کار و فناوری این دوره را به‌صورت همزمان با پژوهشگر انجام دادند و ضریب توافق 42/ 92 درصد به‌دست آمد.
یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از آن است که بیشترین میزان فراوانی و پیاده‌سازی مؤلفه‌های تربیت فناورانه در کتب کار و فناوری دوره اول متوسطه مربوط به آموزش فناوری و سواد فناورانه است؛ پس از آن شایستگی فناورانه؛ و در نهایت نیز مؤلفه تفکر فناورانه است. همچنین، بیشترین بار اطلاعاتی و ضریب اهمیت مؤلفه‌های تربیت فناورانه در کتاب کار و فناوری پایه هفتم به مؤلفه‌ «آموزش فناوری» و در کتاب کار و فناوری پایه هشتم و نهم به مؤلفه «سواد فناورانه» تعلق دارد. همچنین، کمترین باراطلاعاتی و ضریب اهمیت مؤلفه‌های تربیت فناورانه در تمامی کتب کار و فناوری دوره اول متوسطه به مؤلفه «تفکر فناورانه» اختصاص یافته است.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان داد مؤلفه‌های «آموزش فناوری» و «سواد فناورانه»، بیشترین و مؤلفه‌های «شایستگی فناورانه» و «تفکر فناورانه» کمترین میزان پیاده‌سازی را در کتب‌ کار و فناوری دوره اول متوسطه داشته‌اند. با توجه به اینکه طبق نتایج پژوهش، مؤلفه تفکر فناورانه نسبت به بقیه مؤلفه‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است، پیشنهاد می‌شود مسیر تدوین کتب کار و فناوری بیشتر به سمت حل مسئله برود تا تفکر فناورانه بیشتر تحقق یابد. همچنین، تقویت همکاری میان مدارس و مراکز فناور از یکسو و برگزاری دوره‌های تخصصی برای معلمان از سوی دیگر، زمینه‌ساز تجربه‌های واقعی و اجرای مؤثر برنامه‌های تربیت فناورانه خواهد بود. 

کلیدواژه‌ها

• تربیت فناورانه
• کتب کار و فناوری
• دوره متوسطه اول
• تحلیل محتوا

موضوعات

• فناوری آموزش- دوره متوسطه

عنوان مقاله [English]

Content analysis of work and technology books of the lower secondary course based on components of technological education

نویسندگان [English]

• M. Keshavarz
• N. Soolmaz

Department of Educational Sciences, Faculty of Governance, Shahed University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Background and Objectives: In today’s world, where technology is advancing and evolving more rapidly than ever, educating skilled, creative, and technologically literate human resources has become increasingly essential. A society that equips its future generations with technological skills can take stronger steps toward sustainable development, innovation, and scientific and economic competitiveness. Therefore, educational systems have a significant responsibility to design purposeful curricula and use appropriate teaching tools to nurture capable students who are not only familiar with technological concepts and tools but also able to apply them creatively in solving real-life individual and social problems. In this context, textbooks, especially Work and Technology books for the first year of secondary school, play a crucial role in achieving educational objectives. Analyzing the content of these books through the lens of technological education can provide a clear picture of their effectiveness in meeting today’s educational needs.
Methods: This study is categorized as applied research, quantitative in nature, and uses the content analysis method with Shannon's entropy technique. The research population consisted of Work and Technology books for lower secondary education published in the 2024–2025 academic year. Sampling was not considered in this study, and all Work and Technology books for grades seven, eight, and nine were analyzed. The data collection tool in this study was a content analysis checklist based on the components of technological education, which included four main components: technology education, technological literacy, technological thinking, and technological competencies, along with their corresponding subcomponents. The method for determining the validity of the content analysis checklist was based on the face and content validity derived from Mehraban's study [14]. To determine the reliability of the tool using the simultaneous method, two work and technology teachers from lower secondary education analyzed a specific lesson from the Work and Technology books of this level simultaneously with the researcher, achieving an agreement coefficient of %92.42.
 Findings: The findings indicate that the highest frequency and implementation of technological literacy components in the lower secondary school Work and Technology books pertain to “Technology Education” and “Technological Literacy,” followed by “Technological Competency,” and finally “Technological Thinking.” Furthermore, the highest informational load and significance coefficient of these components in the seventh-grade book is associated with “Technology Education,” while in the eighth- and ninth-grade books, it is linked to “Technological Literacy.” The lowest informational load and significance across all books in this educational stage is attributed to the component of “Technological Thinking.”
Conclusion: Overall, it can be concluded that “Technology Education” and “Technological Literacy” have the highest, and “Technological Competency” and “Technological Thinking” the lowest levels of implementation in lower secondary Work and Technology books. Based on the results of the research questions, it is evident that “Technological Thinking” has received less attention compared to other components. Therefore, it is recommended that the development of Work and Technology books move more toward problem-solving approaches to better foster technological thinking. Additionally, strengthening collaboration between schools and technology centers on the one hand, and holding specialized training courses for teachers on the other, can provide students with real-world experiences and support the effective implementation of technological education programs.

کلیدواژه‌ها [English]

• Technological Education
• Work and Technology Books
• Lower Secondary Course
• Content Analysis

COPYRIGHTS 
© 2026 The Author(s).  This is an open-access article distributed under the terms and conditions of the Creative Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) (https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/)