تبیین مدل مفهومی برای کالبد معماری مراکز آموزش عالی مهارت‌محور با تکیه بر مؤلفه‌های اثربخش روان‌شناسی محیطی

خسروجردی, نرجس; میرزایی, رضا; سیدالحسینی, سید مسلم

doi:10.22061/tej.2025.11688.3181

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ گروه هنر و معماری، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران

² گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

10.22061/tej.2025.11688.3181

چکیده

پیشینه و اهداف: کالبد معماری محیط یادگیری و مهارت‌آموز، نقش مؤثری در پاسخ به نیازها و شکل‌گیری رفتارهای یادگیری فراگیران دارد. در ایران، با وجود تأکید بر آموزش مهارت‌محور و بهره‌گیری از مفاهیم روان‌شناسی محیطی در معماری کالبدی، در بسیاری از مراکز آموزش عالی مهارت‌محور مانند دانشکده مهارت و کارآفرینی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، این مهم نادیده گرفته شده است. این خلأ معماری منجر به فقدان آسایش کالبدی، تعلق خاطر مکانی، ناکارآمدی در یادگیری و نارضایتی فراگیران می‌شود. مرور ادبیات تحقیق، طیف گسترده اما پراکنده و عدم انسجام مطالعات در این حوزه را نشان می‌دهد. در این پژوهش‌ها پرداختن به تعامل میان کیفیت کالبد معماری، قابلیت‌های محیطی و رفتارهای یادگیری کمرنگ بوده و ارائه مدلی مفهومی برای بهینه‌سازی کالبد معماری محیط یادگیری ازجمله مراکز آموزش عالی مهارت‌محور، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش سعی دارد با هدف تبیین مدلی مفهومی برای کالبد معماری مراکز آموزش عالی مهارت‌محور با تکیه بر مؤلفه‌های اثربخش روان‌شناسی محیطی به ارائه مدلی کارآمد، رفتارساز و تعمیم‌پذیر بپردازد. در این راستا دانشکده مهارت و کارآفرینی دانشگاه آزاداسلامی مشهد به‌عنوان نمونه مطالعاتی مورد واکاوی قرار می‌گیرد.
روش‌ها‌: این پژوهش از نوع کیفی با رویکرد سیستماتیک می‌‍باشد و در آن از روش تحلیل داده‌بنیاد با سه نوع کدگذاری باز، محوری و گزینشی استفاده شده‌است. گردآوری داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، پیمایش و روش دلفی صورت گرفته و تحلیل آن‌ها با نرم‌افزار MAXQDA انجام شده است. در نهایت، برای سطح‌بندی متغیرهای مدل مفهومی، از مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM) استفاده شده است.
یافته‌ها: در پژوهش حاضر، تبیین مدل مفهومی برای کالبد معماری دانشکده مهارت و کارآفرینی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد انجام می‌شود. پس از استخراج دیدگاه‌های صاحب‌نظران داخلی و خارجی، داده‌ها کدگذاری شده و براساس شباهت مضامین دسته‌بندی می‌شوند. در مرحله کدگذاری باز و محوری، ۷۰ شناسه و ۵۰ مشخصه حاصل می‌شود. مشخصه‌ها با استفاده از روش دلفی خبرگان و از طریق پرسش‌نامه بسته و مصاحبه عمیق‌ بررسی و گزینش می‌شوند. نتایج کدگذاری گزینشی شامل ۶ متغیر اصلی و ۲۸ متغیر فرعی است. این متغیرها معرف ابعاد و مؤلفه‌های اثربخش روان‌شناسی محیطی و کالبد معماری در نمونه مطالعاتی فوق هستند. داده‌های کیفی در نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شده و در قالب نمودار درختی گرافیکی ارائه می‌شود. در این نمودار، ارتباط بین ابعاد و مؤلفه‌های روان‌شناسی محیطی نمایش داده می‌شود. در نهایت از روش مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM) برای سطح‌بندی و شناسایی روابط علی متغیرهای مدل مفهومی استفاده می‌شود. براساس نمودار درختی حاصل از نرم‌افزار MAXQDA، متغیرهای مؤثر بر کالبد معماری نمونه مطالعاتی، شامل ۴ بعد و ۲۰ مؤلفه روان‌شناسی محیطی می‌باشند
نتیجه‌گیری: ارزیابی متعیرها با روش (ISM) نشان می‌دهد؛ ابعاد احساس و عملکرد به‌ترتیب در سطح اول و دوم و ابعاد اجتماعی - فرهنگی و معنابخشی در سطح سوم قرار می‌گیرند. این سطوح نشانگر میزان تأثیرگذاری آن‌ها بر کالبد معماری هستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

محیط های یادگیری مبتنی بر فناوری

عنوان مقاله [English]

Formulation of a Conceptual Model for the Architectural Form of Skill-Oriented Higher Education Centers based on Effective Components of Environmental Psychology

نویسندگان [English]

N. Khosrojerdi ¹
R. Mirzaei ¹
S. M. Seyedol Hosseini ²

¹ Department of ART and Architecture, Bi.C., Islamic Azad University, Birjand, Iran

² Department of Urbanism, Ma.C., Islamic Azad University, Mashhad, Iran

چکیده [English]

Background and Objective: The physical Form of learning environments and their environmental affordances significantly influence learners’ behavioral patterns and educational needs. Despite Iran’s emphasis on skill-oriented pedagogy and the theoretical alignment between architectural design and environmental psychology, many academic spaces—such as the Faculty of Skills and Entrepreneurship at Islamic Azad University of Mashhad—lack integration of these principles. This gap manifests in inadequate physical comfort, diminished place attachment, and reduced educational effectiveness. The research underscores the scattered yet substantial scholarly discourse on spatial design, environmental potentials, and learning behavior, while noting the absence of a unified conceptual model. To address this, the study proposes a framework rooted in environmental psychology to guide the architectural design of skill-based higher education centers. The model aspires to be both comprehensive and adaptable, enhancing spatial responsiveness to pedagogical needs. The Faculty of Skills and Entrepreneurship serves as a contextual case study, supporting the framework’s application, validation, and generalization across similar educational environments
Methods: This study employed a qualitative methodology based on grounded theory, using open, axial, and selective coding through MAXQDA software. Data were gathered via document analysis, surveys, and expert Delphi interviews. The conceptual model was developed and structured using Interpretive Structural Modeling (ISM) to hierarchize key variables.
Findings: This study developed a conceptual model specific to the architectural setting of the Faculty of Skills and Entrepreneurship at Islamic Azad University of Mashhad. Expert insights guided the thematic grouping of open and axial coding results into 70 identifiers and 50 attributes. Through Delphi validation, 6 core dimensions and 28 components related to environmental psychology in educational spaces were identified. MAXQDA analysis enabled the graphical visualization of these variables in a hierarchical tree structure. Finally, Interpretive Structural Modeling (ISM) defined the causal relationships among the model’s key dimensions. Using MAXQDA and ISM, the study categorized environmental psychology factors into 4 observable and 20 latent variables.
Conclusion: on of variables using the Interpretive Structural Modeling (ISM) method indicated that the emotional and functional dimensions occupy Levels 1 and 2, respectively, while the socio-cultural and meaning-making dimensions were positioned at Level 3. These hierarchical levels reflected the relative degree of influence each dimension exerts on the architectural form.

کلیدواژه‌ها [English]

Environmental Psychology Architectural Form
Skill-Oriented Higher Education Active and Collaborative Learning
Experiential Learning
ense of Place Attachment
Learner Satisfaction

COPYRIGHTS
© 2025 The Author(s). This is an open-access article distributed under the terms and conditions of the Creative Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) (https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/)

مراجع

[1] Mokaram Doust H, Khosrojerdi N. A DELICATE DESIGN ON EDUCATIONAL SPACES (ELEMENTARY). Tehran: Tahan Publications; 2012. [In Persian]

[2] Shah cheraghi A, Bandar Abad A. Environed in Environment: Application of Environmental Psychology in Architecture and Urban Design.Tehran: Jahad Daneshgahi Publications; 1394. [In Persian]

[3] Arianpour S, SajadZadeh H, Talischi G. A comparative study of behavioral camps in the traditional bazaar and shopping center of Boroujerd Diplomat Based on spatial configuration analysis. JRIA. 2023; 11(1): 102-121. [In Persian]

[4] Rashid Kalvir H, Ghaseminezhad, M, Basharpoor S, Abdi A, Mirjafarzadeh, S. The Effectiveness of Harm Reduction Training and Matrix Intervention Program on Academic Procrastination in Harmed Female Students from Relationship with Opposite Sex. Journal of Educational Psychology Studies. 2019; 16(35): 83-106. [In Persian] https://doi: 10.22111/jeps.2019.5071.

[5] Closs L, Mahat M, Imms W. Learning environments’ influence on students’ learning experience in an Australian Faculty of Business and Economics. Learning environments research. 2022; 25(1), 271-285. [In Persian]

https://doi.org/10.1007/s10984-021-09361-2.

[6] Arroyo Y. P. V, Peñabaena-Niebles R, Correa C. B. Influence of environmental conditions on students' learning processes: A systematic review. Building and Environment. 2023; 1;231: 110051. [In Persian]

https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2023.110051.

[7] Lee J H, Lee S. Relationships between physical environments and creativity: A scoping review. Thinking Skills and Creativity. 2023; 1;48: 101276. [In Persian]

https://doi.org/10.1016/j.tsc.2023.101276.

[8] Kee T, Kuys B, Zhang J. The architecture for synchronous hybrid peer learning using pedagogy-space-technology (PST) framework. Education and Information Technologies. 2025; 27:1-31. https://doi.org/10.1007/s10639-025-13435-6.

[9] Barrett PS, Zhang Y, Davies F, Barrett LC. Clever classrooms: Summary report of the HEAD project; 2015.

[10] Mofidi Nejad N, Khosrojerdi N. Principles of Educational Complex Design. Mashhad: Kasra Publications; 2018. [In Persian]

[11] Ainifar A. [Translation of Research methods in architecture]. Groth L, Wang D (Authors). Tehran: University Tehran Publications; 2019. [In Persian]

[12] Hasrati M. An Introduction to the Qualitative Method of Grounded Theory. Biannual scientific-research journal of language and linguistics. 2006; 2(3): 75-86. [In Persian]

[13] Charmaz K. Constructing grounded theory: A practical guide through qualitative analysis. Sage Publications; 2006.

[14] Stern, P. N. Grounded theory methodology: Its uses and processes In Glaser, B. (Ed.) More grounded theory methodology. Mill Valley: CA: Sociology Press; 1994: 116-126.

[15] Pandit N R. The creation of theory: A recent application of the grounded theory method. The qualitative report. 1996; 2(4):1-15.

[16] Yazdanfar S A, Khanmohammadi M A, Darwish M. Responding the psychological needs of human in educational spaces using the lessons from traditional schools. JRIA. 2014; 2 (3) :45-57. [In Persian]

[17] shakeri M, arghiani M, mahvash M. The Effect of Academic Environments' Quality on Improvement of Participation in Learning Process; Case Study: University of Bojnord. Armanshahr Architecture & Urban Development. 2022; 14(37): 65-77. [In Persian]

https://doi: 10.22034/aaud.2020.192148.1922.

[18] Zamani E, Nasr Isfahani A R. Physical and cultural characteristics of instructional spaces in four developed countries from the viewpoints of Iranian parents and students. Journal of Educational Innovations. 2007; 6(5): 55-84. [In Persian]

[19] Abbaszadeh Diz F, Rashid Kalvir H, Rezaei Sharif A. Analysis of Student Satisfaction from Physical Components of School with an Emphasis on Cooperative Learning: Case Study: Boys' Secondary Schools in Tabriz. JOURNAL OF ARCHITECTURE AND URBAN PLANNING[Internet].2019; 11(23) :51-71. [In Persian]

[20] Mansour yar Z, Jalalian S. Studying Students Interoperability with Each others by Enhancing Space & Physical Quality in Technical & Professional (Case Study: Sadelgi School in Kabudarahang). Haft Hesar J Environ, Stud. 2017; 5(20): 72-81. [In Persian]

[21] Ahadzadeh M., Keshtkar Qalati A, Naseri G, MolaaSalehi V. a Comparative Study on the Role of Participatory Teaching to Increase the Creativity of Students in Theoretical and Practical Courses of Bachelor of Architecture. Armanshahr Architecture & Urban Development. 2024; 16(45): 201-214. [In Persian]

https://doi: 10.22034/aaud.2024.365265.2725.

[22] Qureshi Gologahi S A, Rajabi Far B, Emadian, S O. Investigating the Influential of Visual and Artistic Components of Flexible Physical Environment in Open Educational Spaces (Case study of All-Boys Elementary Schools in Mazandaran). Islamic Art Studies. 2022; 19(46): 372-392. [In Persian] https://doi: 10.22034/ias.2022.352223.2025.

[23] Pakzad j. The ABC of Environmental Psychology for Designers. Armanshahr Publications; 2011.

[24] Ata S, Deniz A, Akman B. The physical environment factors in preschools in terms of Environmental Psychology: A Review. Journal of Social and Behavioral Sciences. 2012; 46: 2034 -2039. [In Persian]

[25] Maxwell L E. School building condition, social climate, student attendance and academic achievement: A mediation model. Journal of Environmental Psychology. 2016; 46: 206-216.

[26] Azemati H, Aminifar Z, Pourbagher S. spatial Layout Pattern of New Schools based on the Principles of Islamic Schools, to Improving Students Learning. Naqshejahan. 2016; 6 (2): 16-23. [In Persian]

[27] Afrand Khalil Abad F, Habib F, Habib F. Determining the Role of Physical Components of Educational Environment in Motivation Towards Learning among Sixth-Grade Students in Tehran City. Armanshahr Architecture & Urban Development. 2024; 16(45): 137-145. [In Persian]

https://doi: 10.22034/aaud.2023.364524.2726.

[28] Foroud H, Rahbarimanesh K, Khansari S, Soltanzadeh H. Explaining the Principles of Environmental Designing Effectively on Student Learning in Elementary Schools:(Case Study: Rasht Elementary Schools). Journal of Environmental Science and Technology. 2021; 23(4): 21-37. [In Persian]

[29] Rahimi R, Razani F. Assessing the Relationship between Physical Healing Components of Educational Environments and Mental Health of Users (Case Study: Students of University of Mazandaran). J. Env. Sci. Tech. 2022; 8(24): 115-132. [In Persian]

[30] Carvalho L, Freeman C G, Lamb J. Learning spaces of higher education for postdigital citizens. Postdigital Science and Education. 2024; 1-20.

[31] Kee T, Kuys B, Zhang J. The architecture for synchronous hybrid peer learning using pedagogy-space-technology (PST) framework. Education and Information Technologies, 2.025; 1-31.

[32] Kardan M, Iravani H, Akbari A, Asgari A. Students' Perception of the Physical Factors of Conservatories in the Direction of Self-actualization (Case Study: Bam Conservatories). Hoviatshahr Journal. 2024; 2(18): 33- 48. [In Persian] https://doi.org/10.71793/hoviatshahr.2024.1122774.

[33] Mozafar F, Mahdizade Seraj F, Mirmoradi S. Recognition of the Role of Nature in Educational Spaces. Technology of Education Journal (TEJ). 2009; 3(4): 271-280. [In Persian]

https://doi: 10.22061/tej.2009.1334.

[34] Mardomi K, Delshad M. Flexible learning environment (A child's world is experiential, an educational system is changeable). Journal of Iranian Architecture & Urbanism (JIAU). 2010; 1(1): 109- 118. [In Persian]

https://doi: 10.30475/isau.2010.61930

نامه به سردبیر

سر دبیر نشریه فناوری آموزش، با تواضع انتشار نامه های واصله از نویسندگان و خوانندگان و بحث در سامانه نشریه را ظرف 3 ماه از تاریخ انتشار آنلاین مقاله در سامانه و یا قبل از انتشار چاپی نشریه، به منظور اصلاح و نظردهی امکان پذیر نموده است.، البته این شامل نقد در مورد تحقیقات اصلی مقاله نمی باشد.

توچه به موارد ذیل پیش از ارسال نامه به سردبیر لازم است در نظر گرفته شود:

[1]نامه هایی که شامل گزارش از آمار، واقعیت ها، تحقیقات یا نظریه ها هستند، لازم است همراه با منابع معتبر و مناسب باشند، اگرچه ارسال بیش از زمان 3 نامه توصیه نمی گردد

[2] نامه هایی که بجای انتقاد سازنده به ایده های تحقیق، مشتمل بر حملات شخصی به نویسنده باشند، توجه و چاپ نمی شود

[3] نامه ها نباید بیش از 300 کلمه باشد

[4] نویسندگان نامه لازم است در ابتدای نامه تمایل یا عدم تمایل خود را نسبت به چاپ نظریه ارسالی نسبت به یک مقاله خاص اعلام نمایند

[5] به نامه های ناشناس ترتیب اثر داده نمی شود

[6] شهر، کشور و محل سکونت نویسندگان نامه باید در نامه مشخص باشد.

[7] به منظور شفافیت بیشتر و محدودیت حجم نامه، ویرایش بر روی آن انجام می پذیرد.