تاٌثیر سم زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی بر ابعاد مختلف سلامت روانی- اجتماعی: (مرور نظام‌مند)

احمدی, صدیقه; زینلی, زهرا

doi:10.22061/tej.2026.11995.3215

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

¹ گروه مشاوره، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

² گروه مشاوره، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22061/tej.2026.11995.3215

چکیده

پیشینه و اهداف: در عصر حاضر، حضور ابزارهای دیجیتال در زندگی روزمرۀ افراد به‌شدت افزایش یافته است. استفادۀ بیش از حد از صفحات الکترونیک در جنبه‌های مختلف ‏زندگی تمامی انسان‌ها در سنین مختلف تأثیرات قابل توجهی داشته است؛ به‌نحوی که شدت کار با ابزار دیجیتال و اینترنت، می‌تواند بر ابعاد سلامت ‏روانی-اجتماعی به عنوان یکی از ارکان اساسی سلامت عمومی تأثیرات منفی جدی داشته باشد. این مفهوم به ابعاد مختلفی از جمله سلامت جسمی، سلامت روانی، سلامت عاطفی و سلامت اجتماعی مربوط می‌شود. در این راستا، مفاهیمی مانند سم‌زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی به‌عنوان راهکارهایی نوین برای مقابله با آسیب‌های ناشی از به‌کارگیری مفرط فناوری مطرح شده‌اند. سم‌زدایی دیجیتال به‌معنای توقف موقت، آگاهانه و هدفمند در استفاده از ابزارهای دیجیتال با هدف کاهش استرس، بهبود تمرکز و ارتقای کیفیت تعاملات اجتماعی تعریف می‌شود. در مقابل، پرهیز الکترونیکی اشاره به خودداری ارادی یا محدودسازی آگاهانۀ استفاده از فناوری‌های دیجیتال در زمان‌ها یا موقعیت‌های خاص اشاره دارد. هدف پژوهش حاضر بررسی اثرات سم‌زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی بر ابعاد مختلف سلامت روانی - اجتماعی است.‏

روش‌ها‌: طرح پژوهش از لحاظ هدف، بنیادی از نوع توصیفی و مطالعۀ مروری می باشد. جامعه پژوهش شامل کلیۀ مقالات علمی مرتبط با موضوع در بازۀ زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ بود که از پایگاه‌های معتبری مانند ‏گوگل اسکالر، آکسفرد یونی ورسیتی‌پرس، ریسرچ گیت، اشپرینگر، پابمد، آکادمیا، ساینس دایرکت، اسکوپوس، وب‌آو ساینس، سیدوفرانسیس استخراج ‏شد. با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند، ابتدا ۶۸ مقاله که دربرگیرندۀ کلیدواژگان پژوهش بودند (سم‌زدایی دیجیتال، صفحات الکترونیک، ‏دنیای دیجیتال، سلامت روانی، سلامت اجتماعی) وارد مطالعه شدند. پس از اعمال معیارهای ورود (ارتباط موضوعی، دسترسی کامل، سال انتشار، اعتبار علمی) و معیارهای خروج (عدم ارتباط مستقیم، تکراری‌بودن، کیفیت پایین)، براساس ارزیابی کیفی نهایی، 25مقاله برای تحلیل نهایی و در راستای پاسخ‌گویی به سؤال ‏پژوهش بررسی شدند. ‏
یافته‌ها: نتایج یافته‌های مروری در پنج گروه (کودکان خردسال و نوپا؛ کودکان مقطع ابتدایی؛ نوجوانان، دانشجویان و بزرگسالان) بررسی شدند. در مقولۀ اول ‏مشخص شد که سم‌زدایی دیجیتال خلق‌وخو، تمرکز، خواب و رفتار کودک را بهبود می‌بخشد. در مقولۀ دوم یافته‌ها حاکی از آن بود که این برنامه‌های سم‌زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیک باعث بهبود ‏تعاملات اجتماعی دانش‌آموزان در مدارس و کاهش حواس‌پرتی و افزایش توجه و تمرکز آن‌ها در کلاس بوده است. در مقولۀ نوجوانان، سم‌زدایی ‏بر کاهش نوموفوبیا آن‌ها اثرگذار بوده و در گروه دانشجویان یافته‌ها نشان داد که سم‌زدایی موجب بهبود خودتنظیمی و کاهش استرس آن‌ها شده است. ‏در نهایت در مقولۀ آخر یافته‌ها نشان می‌دهند که پرهیز الکترونیک موجب افزایش کیفیت سبک زندگی بزرگسالان شده است. در نتیجه تمامی ‏پژوهش ها (به‌جز موارد معدود) اثربخشی برنامه‌های سم‌زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیک را بر ابعاد سلامت روانی - اجتماعی در رده‌های مختلف سنی تأیید ‏کرده‌اند. ‏
نتیجه‌گیری: باتوجه به نتایج پژوهش حاضر، بر ضرورت همکاری بین صنعت، دولت، آموزش‌وپرورش، والدین و تمامی نهادها و افراد در جهت افزایش آگاهی و نیز تدوین برنامه‌‏های مؤثر، سم‌زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیک، (به‌ویژه در گروه‌های در معرض خطر مانند کودکان زیر دوسال، بچه‌های دارای اختلال خاص و نیازهای ‏ویژه و دانش آموزان)، تاکید می گردد. به طور کلی می توان از یافته‌های به‌دست‌آمده از این پژوهش چنین استنباط کرد که افزایش آگاهی و برنامه‌ریزی در زمینۀ ‏کاهش تأثیرات منفی صفحات الکترونیک امری ضروری به نظر می‌رسد. همکاری سازمان‌هایی از جمله وزارت آموزش‌وپرورش با مسئولان آموزشی و معلمان ‏مدارس و همراهی والدین با آن‌ها برای اجرای هدفمند برنامه‌های سم‌زدایی باعث پیشرفت عملکردهای تحصیلی و فردی دانش‌آموزان می‌شود. این پژوهش با ‏بررسی اثرات سم‌زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی، نشان داد که ارتقای تمامی ابعاد سلامت روانی-‌اجتماعی افراد در عصر دیجیتال از طریق کاهش استفادۀ ‏مکرر از فناوری است.‏

کلیدواژه‌ها

موضوعات

روانشناسی فناوری آموزش

عنوان مقاله [English]

The effect of digital detox and electronic abstinence on various dimensions of psycho-social ‎health: (A systematic review)

نویسندگان [English]

S. Ahmadi ¹
Z. Zeinali ²

¹ Counseling Department, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran

² Counseling Department, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran

چکیده [English]

Background and Objectives: In the current era, the presence of digital devices in everyday life has increased dramatically. Excessive screen use has had significant impacts on people of all ages. The intensity of using digital devices and the internet can have serious negative effects on the dimensions of psycho-social health, as one of the fundamental pillars of public health. This concept encompasses multiple dimensions, including physical, mental, emotional, and social health. In this regard, concepts such as digital detox and electronic abstinence have been proposed as novel strategies to mitigate harms associated with excessive technology use. Digital detox is defined as a temporary, intentional, and purposeful pause in using digital devices aimed at reducing stress, improving concentration, and enhancing the quality of social interactions. In contrast, electronic abstinence refers to the voluntary or deliberate limitation of digital technology use during specific times or situations. The objective of this study was to examine the effects of digital detox and electronic abstinence on various dimensions of psycho-social health.
Methods: The research design was fundamental in purpose, descriptive in nature, and constituted a systematic review. The research population consisted of scientific articles related to the topic published between 2000 and 2024, retrieved from reputable databases including Google Scholar, Oxford University Press, ResearchGate, Springer, PubMed, Academia, ScienceDirect, Scopus, Web of Science, SID, and Taylor & Francis. Using purposive sampling, initially 68 articles containing the research keywords (digital detox, electronic screens, digital world, mental health, social health) were included. After applying inclusion criteria (topical relevance, full-text availability, publication year, scientific credibility) and exclusion criteria (lack of direct relevance, duplication, low quality), based on final quality assessment, 25 articles were selected for final analysis to answer the research question.
Findings: Results were analyzed across five age groups: infants and toddlers; elementary school children; adolescents; university students; and adults. In the first category, digital detox was found to improve young children's mood, concentration, sleep, and behavior. In the second category, the findings indicated that this program enhances students’ social interactions at school and reduces distractions while increasing attention and concentration in class. In the third category, digital detox was effective in reducing nomophobia among adolescents. In the fourth category, digital detox was found to improve self-regulation and reduce stress levels among university students. Finally, in the fifth category, electronic abstinence was found to enhance quality of life among adults. Consequently, with few exceptions, all studies confirmed the effectiveness of digital detox and electronic abstinence programs in improving psycho-social health across age groups.
Conclusion: Based on the findings of the current study, collaboration between industry, government, education systems, parents, and relevant institutions and individuals is essential to increase awareness and develop effective digital detox and electronic abstinence programs, particularly for at-risk groups such as children under age two, children with special needs, and students. Overall, the findings of this study indicated that raising awareness and implementing structured programs to mitigate the negative effects of electronic screens is essential. Collaboration of organizations, including the Ministry of Education, with educational officials and school teachers, coupled with parental cooperation for the purposeful implementation of detox programs, leads to improved academic and individual performance of students. This study, by examining the effects of digital detox and electronic abstinence, demonstrated that enhancing all dimensions of individuals' psycho-social health in the digital age is achievable through reducing excessive technology use.

کلیدواژه‌ها [English]

Digital Detox
Electronic Screens
Mental Health
Social Health
Electronic Abstinence

COPYRIGHTS
© 2025 The Author(s). This is an open-access article distributed under the terms and conditions of the Creative Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) (https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/)

مراجع

[1] Meates J. Problematic Digital Technology Use of Children and Adolescents: Psychological Impact. Teach Cur. 2020;20(1):51-62. doi:10.15663/tandc.v20i1.349

[2] Ahmadi B, Bagherzadeh Jalilvand J. The relationship between screen time and psychological-behavioral problems in adolescents: A systematic review. Sci J of Psychol Growth. 2024 Aug 10;13(6):53-66. [In Persian]

[3] Bauer GF, Hämmig O, Keyes CL. Mental health as a complete state: How the salutogenic perspective completes the picture. In: Bridging occupational, organizational and public health: A transdisciplinary approach. 2014; p. 179-92. doi:10.1007/978-94-007-5640-3_11

[4] Radtke T, Apel T, Schenkel K, Keller J, von Lindern E. Digital detox: An effective solution in the smartphone era? A systematic literature review. Mobile Media Commun. 2022 May;10(2):190-215. doi:10.1177/20501579211028647

[5] Shruthi S. An analytical study on the impact of screen time on child’s mental development. 2022 Apr 23.

doi:10.14293/S2199-1006.1.SOR-.PPIRSXK.v1

[6] Sigman A. Screen dependency disorders: A new challenge for child neurology. J Int Child Neurol Assoc. 2017 Apr 19. doi:10.17724/jicna.2017.119

[7] Brown L, Kuss DJ. Fear of missing out, mental wellbeing, and social connectedness: A seven-day social media abstinence trial. Int J Environ Res Public Health. 2020 Jun;17(12):4566. doi:10.3390/ijerph17124566

[8] Dunckley VL. Reset your child's brain: A four-week plan to end meltdowns, raise grades, and boost social skills by reversing the effects of electronic screen-time. New World Library; 2015 Jun 16.

[9] Ozdemir MA, Goktas LS. Research trends on digital detox holiday: A bibliometric analysis, 2012–2020. Tourism Manag Stud. 2021;17(3):21-35. doi:10.18089/tms.2021.170302

[10] Sadeghi S, Pouratmad HR, Khosroabadi R, Fathabadi J, Nikbakht S. The effectiveness of the emotional diet intervention on parent-child relationship and parental stress in mothers of children with autism-like symptoms exposed to digital nannying. Daneshvar Med. 2018;26(137):1-10. [In Persian].

[11] Mohamed SM, Abdallah LS, Ali FN. Effect of digital detox program on electronic screen syndrome among preparatory school students. Nurs Open. 2023 Apr;10(4):2222-8. doi:10.1002/nop2.1472

[12] Wood NT, Muñoz C. Unplugged: Digital detox enhances student learning. Mark Educ Rev. 2021;31(1):14-25. doi:10.1080/10528008.2020.1836973

[13] Twenge JM, Campbell WK. Associations between screen time and lower psychological well-being among children and adolescents. Prev Med Rep. 2018 Dec;12:271-83. doi:10.1016/j.pmedr.2018.10.003

[14] Aini D, Bukhori B, Bakar Z. The role of mindfulness and digital detox to adolescent nomophobia. In: Proceedings of the 1st International Conference on Islamic History and Civilization, ICON-ISHIC 2020; 2021 Jan 14.

doi:10.4108/eai.14-10-2020.2303861

[15] Chisara JA, Obasi KK. Internet access blocking and do-not-disturb mode as digital detoxification predictors of students’ academic improvements in universities in Rivers State. EPRA Int J Res Dev. 2023;8(2):83-90.

[16] Hexspoor S. Unplug from your distractions: The effect of digital detoxing on procrastination and distractibility.

[17] Buctot DB, Kim N, Park KE. Development and evaluation of smartphone detox program for university students. Int J Contents. 2018 Dec;14(4):1-9. doi:10.5392/IJoC.2018.14.4.001

[18] Anrijs S, Bombeke K, Durnez W, Van Damme K, Vanhaelewyn B, Conradie P, et al. MobileDNA: Relating physiological stress measurements to smartphone usage to assess the effect of a digital detox. In: HCI International 2018 Posters’ Extended Abstracts. 2018. p. 356-63. doi:10.1007/978-3-319-92279-9_48

[19] Turel O, Cavagnaro DR, Meshi D. Short abstinence from online social networking sites reduces perceived stress, especially in excessive users. Psychiatry Res. 2018 Dec;270:947-53. doi:10.1016/j.psychres.2018.11.017

[20] Hunt MG, Marx R, Lipson C, Young J. No more FOMO: Limiting social media decreases loneliness and depression. J Soc Clin Psychol. 2018;37(10):751-68.

doi:10.1521/jscp.2018.37.10.751

[21] Coyne P, Woodruff SJ. Taking a break: Effects of a two-week social media digital detox on problematic smartphone use and health outcomes among young adults. Behav Sci. 2023 Dec;13(12):1004. doi:10.3390/bs13121004

[22] Wilcockson TD, Osborne AM, Ellis DA. Digital detox: The effect of smartphone abstinence on mood, anxiety, and craving. Addict Behav. 2019 Dec;99:106013.

doi:10.1016/j.addbeh.2019.06.002

[23] Liao W. Put your smartphone down: Preliminary evidence that reducing smartphone use improves psychological well-being in people with poor mental health [dissertation]. University of Otago; 2021.

[24] Fioravanti G, Prostamo A, Casale S. Taking a short break from Instagram: Effects on subjective well-being. Cyberpsychol Behav Soc Netw. 2020 Feb;23(2):107-12.

doi:10.1089/cyber.2019.0400

[25] Basu R. Impact of digital detox on individual performance of the employees. Int J Res Anal Rev. 2019;6(2):378-81.

[26] Miksch L, Schulz C. Disconnect to reconnect: The phenomenon of digital detox as a reaction to technology overload.

[27] Vanman EJ, Baker R, Tobin SJ. The burden of online friends: Effects of giving up Facebook on stress and well-being. J Soc Psychol. 2018 Jul;158(4):496-508.

doi:10.1080/00224545.2018.1453467

[28] Dunican IC, Martin DT, Halson SL, Reale RJ, Dawson BT, Caldwell JA, et al. Removal of electronic devices for 48 hours improves sleep in elite judo athletes. J Strength Cond Res. 2017 Oct;31(10):2832-9. doi:10.1519/JSC.0000000000001697

[29] Tromholt M. The Facebook experiment: Quitting Facebook leads to higher levels of well-being. Cyberpsychol Behav Soc Netw. 2016 Nov;19(11):661-6.

doi:10.1089/cyber.2016.0259

[30] Ko M, Yang S, Lee J, Heizmann C, Jeong J, Lee U, et al. NUGU: A group-based intervention app for improving self-regulation of limiting smartphone use. In: Proceedings of the 18^th ACM Conference on Computer Supported Cooperative Work & Social Computing. 2015; p. 1235-45.

doi:10.1145/2675133.2675244

[31] Michie S, Richardson M, Johnston M, Abraham C, Francis J, Hardeman W, et al. Behavior Change Technique Taxonomy (v1): Building an international consensus for the reporting of behavior change interventions. Ann Behav Med. 2013 Aug;46(1):81-95. doi:10.1007/s12160-013-9486-6

[32] Hinsch C, Sheldon KM. The impact of frequent social Internet consumption: Increased procrastination and lower life satisfaction. J Consum Behav. 2013 Nov;12(6):496-505.

doi:10.1002/cb.1453

[33] Houghton S, Lawrence D, Hunter SC, Rosenberg M, Zadow C, Wood L, Shilton T. Reciprocal relationships between trajectories of depressive symptoms and screen media use during adolescence. J Youth Adolesc. 2018 Nov;47(11):2453–67. doi:10.1007/s10964-018-0901-y

[34] Mirbabaie M, Marx J, Braun LM, Stieglitz S. Digital detox—Mitigating digital overuse in times of remote work and social isolation. arXiv. 2020 Dec 17. doi:10.48550/arXiv.2012.09535

[35] Syvertsen T, Enli G. Digital detox: Media resistance and the promise of authenticity. Convergence. 2020;26(5-6):1269-83. doi:10.1177/1354856519847325

نامه به سردبیر

سر دبیر نشریه فناوری آموزش، با تواضع انتشار نامه های واصله از نویسندگان و خوانندگان و بحث در سامانه نشریه را ظرف 3 ماه از تاریخ انتشار آنلاین مقاله در سامانه و یا قبل از انتشار چاپی نشریه، به منظور اصلاح و نظردهی امکان پذیر نموده است.، البته این شامل نقد در مورد تحقیقات اصلی مقاله نمی باشد.

توچه به موارد ذیل پیش از ارسال نامه به سردبیر لازم است در نظر گرفته شود:

[1]نامه هایی که شامل گزارش از آمار، واقعیت ها، تحقیقات یا نظریه ها هستند، لازم است همراه با منابع معتبر و مناسب باشند، اگرچه ارسال بیش از زمان 3 نامه توصیه نمی گردد

[2] نامه هایی که بجای انتقاد سازنده به ایده های تحقیق، مشتمل بر حملات شخصی به نویسنده باشند، توجه و چاپ نمی شود

[3] نامه ها نباید بیش از 300 کلمه باشد

[4] نویسندگان نامه لازم است در ابتدای نامه تمایل یا عدم تمایل خود را نسبت به چاپ نظریه ارسالی نسبت به یک مقاله خاص اعلام نمایند

[5] به نامه های ناشناس ترتیب اثر داده نمی شود

[6] شهر، کشور و محل سکونت نویسندگان نامه باید در نامه مشخص باشد.

[7] به منظور شفافیت بیشتر و محدودیت حجم نامه، ویرایش بر روی آن انجام می پذیرد.