آموزش الکترونیکی- مجازی
غلامعلی منتظر؛ زینب عباسی؛ مهدیه فرازکیش
چکیده
پیشینه و اهداف: نگرش استادان نسبت به آموزش الکترونیکی، عاملی کلیدی در میزان پذیرش، بهکارگیری و بهرهبرداری از مزایای این فناوری در دانشگاهها به شمار میرود. نگرش مثبت میتواند فرایند اجرا را تسهیل کرده و زمینهساز موفقیت در بهرهگیری از فناوریهای نوین باشد، درحالیکه نگرش منفی مانعی جدی برای تحقق اهداف آموزشی به شمار میآید. ...
بیشتر
پیشینه و اهداف: نگرش استادان نسبت به آموزش الکترونیکی، عاملی کلیدی در میزان پذیرش، بهکارگیری و بهرهبرداری از مزایای این فناوری در دانشگاهها به شمار میرود. نگرش مثبت میتواند فرایند اجرا را تسهیل کرده و زمینهساز موفقیت در بهرهگیری از فناوریهای نوین باشد، درحالیکه نگرش منفی مانعی جدی برای تحقق اهداف آموزشی به شمار میآید. همهگیری بیماری کووید-۱۹ موقعیتی بیسابقه ایجاد کرد که طی آن، آموزش عالی ایران به طور گسترده و اجباری به سمت آموزش الکترونیکی سوق داده شد. این تغییر ناگهانی، ضرورت بررسی نگرش استادان در این دوره و شناخت ابعاد مختلف آن را به یک اولویت راهبردی بدل ساخت. پژوهش حاضر باهدف تحلیل نگرش استادان دانشگاههای ایران نسبت به آموزش الکترونیکی و بررسی میزان تغییر این نگرش در بحران همهگیری کووید-۱۹ انجام شد.روشها: برای سنجش نگرش استادان، ابتدا چارچوبی بومی متناسب با شرایط ایران طراحی شد. این چارچوب بر پایه مطالعه اسناد و پژوهشهای پیشین و نیز نظرسنجی از ۶۳ نفر از خبرگان حوزه آموزش الکترونیکی شکل گرفت. در این چارچوب، نگرش استادان در دودستهی کلی عوامل درونی (شناختی، عاطفی و رفتاری) و عوامل بیرونی (سازمانی، فنی و محیط تسهیلگر) طبقهبندی شد و برای هر مؤلفه شاخصها و سنجههای مرتبط استخراج گردید. سپس دادهها از طریق یک پیمایش برخط و در دو بازه زمانی گردآوری شد: نخست در ابتدای همهگیری بیماری کووید-۱۹ (اوایل سال ۱۳۹۹) و بار دیگر در انتهای آن (اواخر سال ۱۴۰۰). جامعه آماری شامل ۵۸۵۶ نفر در ارزیابی نخست و ۷۴۰۰ نفر در ارزیابی دوم از اعضای هیئتعلمی دانشگاههای کشور بود و دادههای گردآوریشده بر اساس چارچوب طراحیشده تحلیل شدند تا امکان مقایسه تغییرات نگرش استادان در طول دوره فراهم شود.یافتهها: نتایج پژوهش نشان میدهد میانگین نگرش کلی استادان نسبت به آموزش الکترونیکی از ۷۴/۴ در آغاز بحران به ۱۱/۵ در پایان دورۀ بحران افزایشیافته است که به معنی بهبود معنادار نگرش در طول زمان و نشانگر رشد تدریجی سازگاری و پذیرش آموزش الکترونیکی در میان جامعۀ دانشگاهی است. بااینحال، این بهبود بیش از آنکه ناشی از افزایش رضایت یا انگیزش درونی استادان باشد، متأثر از بهبود مؤلفههای ساختاری، نهادی و تسهیلگر بوده است. به همین دلیل هرچند عملکرد آموزش عالی ایران در طول بحران از منظر نهادی و ساختاری قابلقبول ارزیابی میشود؛ اما حفظ انگیزه، تعامل فعال و رضایت درونی استادان همچنان بهعنوان چالشی اساسی در مسیر تثبیت آموزش الکترونیکی باقیمانده است.نتیجهگیری: از این پژوهش میتوان نتیجه گرفت گرچه مواجه با بحران کووید-۱۹ نظام آموزش عالی کشور را به سمت استفاده از فناوریهای یادگیری الکترونیکی سوق داد؛ اما این مهاجرت اجباری منجر به بهبود قابلتوجهی در ابعاد درونیِ نگرش استادان نشده است. ارتقای نگرش در سطح میانگین، اگرچه نشانهای از پیشرفت تدریجی و تدبیر دانشگاهها در انطباق با شرایط بحرانی است؛ اما این بهبود زمانی پایدار خواهد بود که با اصلاحات عمیقتر در حوزههای انگیزشی، تعاملی و ادراکی نیز همراه شود. آیندۀ آموزش الکترونیکی، نهفقط در گرو توسعۀ فناوری، بلکه وابسته به درک عمیقتر نگرشها و تجارب انسانی در بطن فرایند یاددهی - یادگیری است. یافتههای این پژوهش میتواند مبنایی برای سیاستگذاران آموزش عالی در طراحی برنامههای توسعه حرفهای، بهبود زیرساختهای فناورانه و ایجاد انگیزههای درونی در استادان باشد تا آموزش الکترونیکی از یک ضرورت اجباری به یک انتخاب آگاهانه و پایدار تبدیل شود.